شد . يقين و علم و اطمينان انسان نسبت به معارف الهى و حقايق اسما و صفات ربوبى نيز داراى همين مراتب چهارگانه بوده ، و در هر مرتبه آثار و احكام مخصوص و علائم و شواهد معينى ديده خواهد شد . مثلا در بارهء هستى و نور مطلق پروردگار متعال ، در ابتدا به وسيلهء دليل و برهان و از آثار و علائم ، اثبات وجود حضرت بارى تعالى شده ، و در نتيجه ظن حاصل مىشود . در مرتبهء دوم : با بودن موانع از حجب ظلمانى باطنى ، و به يارى برهان و ايمان ، به طور اجمال احساس نور مطلق و ارتباط روحانى مختصرى پيدا مىشود ، و اين مرتبه را به نام علم اليقين اسم مىبرند . در مرتبهء سوم : موانع و حجب را تزكيه و دل را تهذيب كرده ، و با صفا و طهارت دل ارتباط با عالم نور پيدا شده ، و ادراك جهان نور و توجه كامل بدون حجب به پروردگار جهان مىشود ، و اين مرتبه را به نام عين اليقين اسم مىبرند . در مرتبهء چهارم : دل انسان چنان غرق نور و محو ديدار و فانى در عظمت مطلق حق تعالى مىشود كه از خود غافل و وجود خود را نمىبيند ، و اين مرتبه را به نام حق اليقين اسم مىبرند . و همچنين است مراتب يقين نسبت به احاطه داشتن و علم و دانايى و بصير بودن و سميع بودن و قدرت و توانايى و اراده و مشيت و عطوفت و رحمانيت و رحيميت و مالكيت و حكومت و احديت و صمديت وحى و قيوم بودن و نفوذ و عزت و غنا ، و صفات ديگر پروردگار عزيز متعال كه علم به حقيقت آنها در چهار مرتبه تصور مىشود . و به طور كلى ، معرفت در بارهء هر صفت و اسمى كه از اسماء و صفات الهى است ، اگر به مرتبهء كامل و حق اليقينى باشد ، مىبايد از راه شهود و معاينه قلب ، و به طريق فناى خود و همهء موجودات جهان صورت بگيرد ، و تا با چشم شهودى دل تمام عالم را در مقابل آن اسم و صفت فانى و محو و نابود نبيند ؛ اين مرتبه از معرفت براى او حاصل نخواهد شد . و چون خداوند عزيز متعال را معاينة و شهودا حاضر و محيط و ناظر و قيوم و مالك و سلطان ديده ، و خود و بلكه همهء موجودات جهان را در تحت نظر و احاطه و سلطنت و قيوميت او محو و فانى ديد ، قهرا و بىاختيار پيوسته در مقام عبوديت و بندگى و اطاعت بوده ، و سراپا تسليم و مطيع و خاضع شده و هيچ گونه حول و قوتى از غير او نخواهد ديد . و در اينجاست كه حقيقت - لا حول و لا قوة الا با لله العلى العظيم - را كما هو حقه مشاهده خواهد كرد ، يعنى هيچ گونه تحول در حالات مختلف جهان و موجودات و هيچ گونه ظهور نيرو و قدرتى پديد نشود مگر از او و به سبب او و هيچ موجودى را حول و قوتى از خود نيست . ولى در ميان شنيدن و تصور كردن با ديدن شهودى ؛ هزاران فرسنگ فاصله باشد ، و آثار هر يك نيز همين طور متفاوت است . البته اين مقام شهودى ، بىتوجه و افاضه و لطف و اعطاء و تفهيم و ارائه خداوند متعال صورت نمىگيرد ، و وظيفهء بنده تنها انجام وظائف عبوديت و اطاعت و تهذيب نفس و خلوص نيت است . و أما كلام رسول اكرم ( ص )